door Lette Vos
In het vertalersportret dat Stijn voor deze galerij van mij maakte, word ik geïntroduceerd als 'jonge' vertaler. Ook in de klassieke muziek mocht ik tot een paar jaar geleden nog meedoen met projecten voor 'jong talent'. En in het dagelijks leven krijg ik regelmatig het predicaat 'jonge moeder' mee. Zo langzamerhand rijst de vraag: hoelang blijf ik jong? En heeft dat consequenties voor mijn vertaalcarrière?
Sara Baume werpt in haar boek De opening (Koppernik, verschijnt 20-8-2026) een vergelijkbare vraag op. Voor schrijvers gelden weer andere normen dan voor bijvoorbeeld zangers: waar je als klassiek sopraan bij de meeste concoursen tot 28 jaar mag deelnemen, geldt voor veel schrijfprijzen met de noemer 'jong' doorgaans 35 of zelfs 40 als leeftijdslimiet.
Baume werd in 2023 (als 39-jarige) opgenomen op de Granta Best of Young British Novelists-lijst, en verwijst hiernaar in De opening: 'De aanleiding om in april naar Londen te gaan waren de presentatie en bijkomende feestelijkheden rondom een prestigieuze lijst van jonge Britse romanschrijvers waar ik op stond, tot mijn grote verbijstering, aangezien ik mezelf destijds niet zozeer beschouwde als traditionele romanschrijver, noch jong, noch Brits.'
Uiteraard kun je tot ver na je pensioen vasthouden aan het idee dat je zo jong (of Brits) bent als je je voelt, maar er zijn dus – vrij letterlijk – grenzen. Voor vertalers zijn die nergens formeel afgebakend; volgens het Nederlands Letterenfonds ben je 'ervaren' als je minimaal twee (voorheen vier) literaire vertalingen op je naam hebt staan, maar ja: 'De vrucht der ervaring rijpt niet aan jonge takken'!
Als vertaler kruip je in de huid of eigenlijk pen van de schrijver, die op zijn of haar beurt in de huid is gekropen van een of meerdere personages. Die kunnen, zoals in De opening, strikt autobiografisch zijn, of juist in meer of mindere mate afstaan van de persoon van de schrijver. Om zo goed mogelijk recht te kunnen doen aan de stem (toon, stijl, belevingswereld) van de auteur hoop je als vertaler dat je die stem herkent, of op zijn minst begrijpt. Het is dan ook niet zo vreemd dat mij als jonge vrouw relatief veel werk van jonge, vrouwelijke schrijvers is en nog steeds wordt aangeboden. Bij 'oude' vertalers, zo stel ik me voor, vrezen uitgevers wellicht dat de stem van de jonge schrijver of van zijn/haar jonge personages in vertaling minder geloofwaardig klinkt. Maar als dat klopt, betekent dat automatisch dat ik op mijn beurt het werk van oudere schrijvers, al dan niet met oudere personages, niet op geloofwaardige wijze zou kunnen vertalen. En zou een volwassen schrijver in het verlengde daarvan dan nooit een geloofwaardig kinderboek kunnen schrijven? Duidelijk: een bespottelijk idee. Of heeft het toch voordelen om te vertalen/schrijven wie/wat je kent?
Een verwante vraag stelde ik me al eens op een avond die volledig gewijd was aan Meisje vrouw anders van Bernardine Evaristo (De Geus), georganiseerd door de Universiteit Utrecht. Ik biechtte op dat ik me bij het aannemen van de vertaalopdracht niet eens had afgevraagd of ik een geschikte – laat staan de aangewezen – vertaler was voor een boek waarin twaalf+ personages van kleur een stem krijgen.
Toen die vraag me mede naar aanleiding van de rel rondom de vertaling van het werk van Amanda Gorman herhaaldelijk werd voorgelegd, vond ik daar gelukkig een (voor mij) bevredigend antwoord op. Uiteindelijk draait vertalen als ambacht in mijn optiek om 'de kloof tussen het bronmateriaal en de doeltekstlezer te overbruggen, zodat lezers die de benodigde kennis van de brontaal en -cultuur ontberen of die gewoon liever in hun moedertaal lezen omdat ze dan ten volle kunnen genieten van het werk van de schrijver.
Ik doe mijn best ervoor zorgen dat deze lezers een vergelijkbare leeservaring hebben als die van de brontekst – al zullen twee mensen natuurlijk nooit iets exact hetzelfde ervaren...' stelde ik. 'Met andere woorden: je probeert de bedoeling en het effect van de tekst te reproduceren, waardoor van "letterlijk" overzetten geen sprake kan zijn. Je gebruikt veeleer je taalkundige verbeelding om de juiste bewoordingen te vinden zodat hetzelfde beeld ontstaat – uiteraard binnen het stilistische kader dat de auteur heeft gevormd' (eigen vertaling uit het Engels, 31 oktober 2022).
Hetzelfde principe geldt uiteraard voor schrijvers en/of personages die qua leeftijd verder van me af liggen. Als vertaler zoek je op allerlei niveaus naar manieren om het gat tussen je eigen taal(gebruik) en de taal in je brontekst te dichten. Of je daarvoor meer op je eigen taalgevoel kunt vertrouwen of je heil moet zoeken bij voorbeelden uit je naaste omgeving (ik heb ouders en had grootouders, een oudere vertaler heeft wellicht kinderen en/of kleinkinderen), uit de literatuur of van de televisie, en zelfs in bredere zin uit de kunsten of de (populaire) cultuur – daar zit hem nu juist de kunst én de lol van het vertalen.
Terwijl ik onvermijdelijk ouder word, geniet ik nog maar even van mijn jeugdige status. Want wie weet over hoelang ik in de ogen van de wereld oud ben...
Lees ook bij Athenaeumscheltema.nl:
Reactie plaatsen
Reacties